24 prelegentów z sześciu krajów i trzech kontynentów, dwa dni obrad oraz historia jednego z najważniejszych ośrodków polskiej myśli emigracyjnej – 7 i 8 listopada odbyła się Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Ludzie Kultury”, zorganizowana przez Uniwersytet Kazimierza Wielkiego we współpracy ze Związkiem Pisarzy Polskich na Obczyźnie w Londynie.

Tegoroczna konferencja, przygotowana przez Katedrę Literatury Polskiej i Rosyjskiej Wydziału Literaturoznawstwa, była już trzecią odsłoną wspólnego przedsięwzięcia bydgoskiej uczelni i londyńskiego Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (ZPPnO) oraz działającego przy nim Ośrodka Badania Dziedzictwa Emigracji Polskiej. Wcześniejsze spotkania, zorganizowane w 2025 roku w Londynie i Bydgoszczy, poświęcono Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i Antoniemu Słonimskiemu.

Tym razem przedmiotem naukowej refleksji stało się środowisko paryskiej „Kultury” – jednego z najważniejszych ośrodków polskiego życia intelektualnego, literackiego i politycznego na emigracji po II wojnie światowej. Inspiracją do organizacji konferencji były przypadające w 2026 roku rocznice urodzin Jerzego Giedroycia i Józefa Czapskiego, upamiętnione ustanowieniem Roku Jerzego Giedroycia i Roku Józefa Czapskiego. W tym roku obchodzimy również 80. rocznicę powstania Instytutu Literackiego, założonego w 1946 roku w Rzymie.

Obrady otworzyli Regina Wasiak-Taylor, prezes ZPPnO, dr hab. Piotr Siemaszko, prof. uczelni, dziekan Wydziału Literaturoznawstwa UKW, oraz Anna Bernhardt, prezes Stowarzyszenia Instytut Literacki „Kultura” i Fundacji „Kultury” Paryskiej. Honorowy patronat nad wydarzeniem objął rektor UKW prof. dr hab. Bernard Mendlik, a także Stowarzyszenie Instytut Literacki „Kultura” i Fundacja „Kultury” Paryskiej.

W ciągu dwóch dni uczestnicy przybliżali sylwetki zarówno najbardziej rozpoznawalnych postaci związanych z „Kulturą”, jak i mniej znanych współpracowników Instytutu Literackiego, których działalność miała istotne znaczenie dla jego funkcjonowania. Wystąpienia dotyczyły m.in. Józefa Czapskiego, Zygmunta Hertza, Józefa Wittlina, Michała Chmielowca, Stanisława Vincenza, Tadeusza Nowakowskiego i Melchiora Wańkowicza.

Wśród omawianych zagadnień znalazły się działalność redakcyjna i wydawnicza Jerzego Giedroycia, jego kontakty z pisarzami i publicystami, międzynarodowa sieć współpracy Instytutu Literackiego oraz znaczenie „Kultury” dla kształtowania polskiej myśli politycznej i życia literackiego na emigracji. Szczególną uwagę poświęcono relacjom między środowiskiem Maisons-Laffitte a „polskim Londynem” – zarówno współpracy, jak i sporom ideowym, politycznym oraz osobistym, które przez lata towarzyszyły działalności obu ośrodków.

Ważne miejsce w dyskusjach zajęły materiały archiwalne i korespondencja Jerzego Giedroycia. Pozwoliły one spojrzeć na historię „Kultury” nie tylko przez pryzmat jej publikacji, ale również codziennej pracy redakcyjnej, relacji między współpracownikami i rozległych kontaktów środowiska emigracyjnego.

Konferencja zgromadziła 24 prelegentów z Polski, Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii. W obradach uczestniczyli również słuchacze z różnych stron świata. Tak szeroka reprezentacja badaczy i instytucji kultury stworzyła przestrzeń do wymiany doświadczeń oraz dyskusji nad sposobami dokumentowania, badania i popularyzowania dziedzictwa polskiej emigracji.

Spotkanie nie kończy się wraz z zamknięciem konferencyjnych dyskusji. Nagrania wystąpień będą sukcesywnie publikowane  w serwisie YouTube. Z kolei teksty pokonferencyjne ukażą się w kolejnych numerach londyńskiego „Pamiętnika Literackiego”, począwszy od tomu 72, którego publikację zaplanowano na grudzień 2026 roku.

Dzięki temu dorobek międzynarodowego spotkania będzie dostępny dla szerszego grona odbiorców i stanie się kolejnym ważnym wkładem w badania nad historią, działalnością oraz dziedzictwem paryskiej „Kultury”. Wydarzenie potwierdziło również znaczenie współpracy UKW z zagranicznymi środowiskami naukowymi i instytucjami pielęgnującymi pamięć o polskiej kulturze emigracyjnej.